skip to main | skip to sidebar

Δευτέρα, 4 Ιουνίου 2012

Waris Dirie, το "Λουλούδι της Ερήμου"

Συνέντευξη στη Δέσποινα Παπαγεωργίου | Μάιος 2011 [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Crash", τ. Μαΐου 2011] | 

Τα βαθιά σκούρα σημάδια στα μακριά καλλίγραμμα πόδια της μαρτυρούν την αρχή της διαδρoμής της. Στη γενέτειρά της, τη μαγική και δυνάμει ανελέητη έρημο της Σομαλίας, τα λουλούδια δεν ανθίζουν. Η Γουόρις («Λουλούδι της Ερήμου» στα σομαλικά) όμως κατόρθωσε να ανθίσει μακριά από εκεί, στις πασαρέλες της Δύσης, το Χόλυγουντ, και τα fora του ΟΗΕ...

Η αδιαμφισβήτητα λαμπερή παρουσία της έπεισε τον καλογυαλισμένο και ψευδεπίγραφο κόσμο της μόδας, παρόλη την έχθρα του για τα ανθρώπινα ψεγάδια, να δεχτεί να μακιγιάρει τα σημαδεμένα πόδια της, για να την εντάξει στο δυναμικό του.

Και μπορεί το μακιγιάζ να έκρυψε αυτές τις ουλές, όμως ένα άλλο σημάδι η Γουόρις θα επέλεγε να το αφήσει σε κοινή θέα: εκείνο που χαράχτηκε βαθιά μέσα της, όταν στα πέντε της χρόνια η ίδια η μητέρα της την κράτησε ξαπλωμένη κάτω, για να υποστεί, χωρίς αναισθησία, τον ακρωτηριασμό της κλειτορίδας της από το σκουριασμένο λεπίδι μιας ηλικιωμένης γυναίκας της φυλής και το συνεπακόλουθο ράψιμο του κόλπου της με αγκάθι και νήμα…

Αυτή η τραγωδία, που, όπως η ίδια με πληροφόρησε, είναι κοινή για 150 εκατομμύρια γυναίκες στον κόσμο, δεν θα σταματούσε εκεί. Στα 13 της χρόνια κανονίστηκε ο γάμος της, με κάποιον που θα μπορούσε να είναι… παππούς της. Αυτός θα της «άνοιγε» τον ραμμένο κόλπο με μαχαίρι!

Η Γουόρις το έσκασε, περιπλανήθηκε στην έρημο για ημέρες, χωρίς νερό και φαγητό. Τη μάζεψαν κάποιοι με ένα φορτηγό και  αποπειράθηκαν να τη βιάσουν! Το ένστικτο της επιβίωσης τη μετέτρεψε σε αγρίμι. Κατάφερε να τους το σκάσει και να γλιτώσει. Με τη βοήθεια της θείας της που ζούσε στην πόλη, βρέθηκε στο Λονδίνο. Εκεί, έμενε χρόνια εσώκλειστη στην πρεσβεία της χώρας στο Λονδίνο κι έπειτα στον δρόμο, όταν αυτή έκλεισε με το ξέσπασμα του πολέμου στη χώρα. Δούλευε ως σερβιτόρα μέχρι που την ανακάλυψε ο φωτογράφος μόδας Τέρενς Ντόνοβαν. Κι έπειτα ήρθε η δόξα. Η Γουόρις θα γινόταν μοντέλο, ηθοποιός και ακτιβίστρια…

Μια νομάδα Σταχτοπούτα

Πώς αισθάνεται, άραγε, που από μια οικογένεια νομάδων και τις φτωχογειτονιές της Σομαλίας βρέθηκε στην κορυφή του κόσμου και στο επίκεντρο της προσοχής; «Γνωρίζω ότι η ιστορία μου μοιάζει με της Σταχτοπούτας», μου απαντά. «Αλλά εγώ τη βίωσα διαφορετικά. Έπρεπε να παλέψω πολύ σκληρά τα πρώτα χρόνια που έφυγα από τη Σομαλία, και ακόμα θεωρώ απίστευτο το πόσο η ζωή μου άλλαξε, αφού έγινα ένα επιτυχημένο μοντέλο. Όμως, τα χρήματα και η δόξα δεν με άλλαξαν. Και κυρίως, δεν άλλαξαν την ιστορία μου και από πού προέρχομαι».

Η πορεία της δείχνει ότι πράγματι δεν έχει ξεχάσει την καταγωγή της. Γιατί η νομάδα από τη Σομαλία εγκατέλειψε σχετικά σύντομα την καριέρα της στον χώρο της μόδας, για να αφοσιωθεί στον αγώνα της εναντίον της κλειτοριδεκτομής. Επισκέπτεται τη γενέτειρά της, για να ενημερώνει την τοπική κοινωνία για το θέμα. «Δεν μετάνιωσα καθόλου που άφησα το μόντελινγκ, ήδη πριν 12 χρόνια», θα μου πει. «Το μόντελινγκ, βέβαια, μου έδωσε τη δυνατότητα να στηρίξω το ίδρυμά μου “Το Λουλούδι της Ερήμου” (σσ: ενημέρωση κατά της κλειτοριδεκτομής). Για τον ίδιο λόγο ανέλαβα δύο δουλειές στον χώρο, το 2010 – μια διαφημιστική εκστρατεία για τα H&M και για τη γερμανική εταιρεία μόδας MEY. Όλα τα χρήματα θα επενδυθούν φέτος στην υποστήριξη των γυναικών στην Αφρική».

Τα ουρλιαχτά των κοριτσιών που υφίστανται τη ασύλληπτη βαρβαρότητα της κλειτοριδεκτομής θα ακούγονταν ηχηρά μέσα από τον αγώνα της Ντίρι για την κατάργηση αυτού του «εθίμου». Το «Λουλούδι της Ερήμου» ήταν η γυναίκα που, αξιοποιώντας τη δύναμη που της έδωσε η φήμη της, έσπασε τη σιωπή της για το θέμα ήδη από το 1997, οπότε έγινε και ειδική πρέσβειρα το ΟΗΕ για το ζήτημα (1997-2003) και αργότερα έκανε την ιστορία της, βιβλίο και ταινία.

Ο κόσμος έμαθε κι ευαισθητοποιήθηκε. Η Γουόρις συμμετείχε στη συγγραφή του σεναρίου και ενέκρινε την τελική κόπια της ταινίας, όμως αυτή αφηγείται μόλις ένα πολύ μικρό μέρος της ζωής της, όπως είπε στο «Crash»…

Το «Desert Flower», όμως, δεν είναι το μόνο Ίδρυμα στο οποίο εμπλέκεται η Γουόρις. Το 2009 ίδρυσε το PPR (σσ. γαλλική πολυεθνική) για την Αξιοπρέπεια και τα Δικαιώματα των Γυναικών, μαζί με τον διευθυντή της PPR Φρανσουά- Ενρί Πινό και τη σύζυγό του ηθοποιό Σάλμα Χάγεκ. Το «Desert Dawn Foundation» που συγκεντρώνει χρήματα για την ανέγερση σχολείων και κλινικών στη Σομαλία, ενώ στηρίζει και το ίδρυμα Zetz για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Της έχουν αποδοθεί πολλοί τιμητικοί τίτλοι από διεθνείς φορείς και χώρες.

«Φοβούνται τη δύναμη των γυναικών»

Έχει γίνει κάποια πρόοδος τα τελευταία δέκα χρόνια στο ζήτημα; «Ναι», θα μου πει. «Αρκετές χώρες έχουν ψηφίσει νομοθεσία για να καταστήσουν παράνομη την κλειτοριδεκτομή ή έχουν τροποποιήσει την υπάρχουσα νομοθεσία. Σήμερα, είναι ευρέως αποδεκτό ότι η κλειτοριδεκτομή είναι επικίνδυνη και δεν υπάρχει κανένα όφελος από αυτή. Μπορείς πλέον να μιλάς για το θέμα ανοιχτά, παρόλο που αποτελεί ακόμα πρόβλημα σε πολλές κοινότητες. Η εφαρμογή των νόμων, όμως, δεν είναι ικανοποιητική. Οι περισσότερες χώρες, παρόλο που διαθέτουν σχετική νομοθεσία, δεν έχουν στείλει ποτέ κάποιον που διέπραξε κλειτοριδεκτομή στη φυλακή».

Στα βιβλία της «Τα Παιδιά της Ερήμου» («Desert Children») και «Μαύρη Γυναίκα, Λευκή Χώρα» («Black Woman, White Country»), η Γουόρις περιγράφει πολλά περιστατικά που έχει αντιμετωπίσει στο ίδρυμα «Desert Flower». Από τα λεγόμενά της, διαφαίνεται ότι η βαθιά ριζωμένη «παράδοση» αιώνων, σε συνδυασμό με την αμάθεια είναι οι βασικοί λόγοι που διατηρούν τη βάρβαρη αυτή πρακτική: «Οι γονείς, ενώ γνωρίζουν ότι η κλειτοριδεκτομή είναι επικίνδυνη και μόνο κακό μπορεί να επιφέρει στις κόρες τους, δεν θέλουν ή δεν μπορούν ή και τα δύο, να αλλάξουν μια πρακτική γενεών. Πιέζονται από την κοινότητα ή ακόμα και από τους ίδιους τους του γονείς. Και φοβούνται ότι η κόρη τους δεν θα μπορέσει να παντρευτεί αν δεν ακρωτηριαστεί. Πολλά είναι τα θέματα που έχω να αντιμετωπίσω, και συχνά νιώθω άγχος ή ματαίωση».

Απηχώντας τις διακηρύξεις του φεμινιστικού κινήματος, η Γουόρις θα πει: «Φοβούνται τη δύναμη και την εξυπνάδα των γυναικών. Αυτή είναι η πηγή του “εθίμου” της κλειτοριδεκτομής». Και όχι μόνο, θα διευκρινίσει: «Αυτός ο φόβος υπάρχει παντού στον κόσμο. Οι περισσότερες κοινωνίες έχουν επινοήσει τρόπους να καταπιέζουν τις γυναίκες και να τις αποτρέπουν από το να αξιοποιούν όλες τις δυνατότητές τους. Κάποιες χώρες έχουν κάνει περισσότερα βήματα από άλλες στην υπέρβαση των ανισοτήτων και τον περιορισμό των αρνητικών πρακτικών ενάντια στις γυναίκες. Η κλειτοριδεκτομή είναι ο πιο απάνθρωπος και βίαιος τρόπος που μπορεί να σκεφτεί κανείς για να καταπιέσει τις γυναίκες και, δυστυχώς, πολλές χώρες στην Αφρική και την Ασία (π.χ. Ινδονησία) έχουν ακόμα δρόμο μπροστά τους για να την υπερβούν».

«Νιώθω θυμό για την κοινωνία»

Η ίδια, μέσα από τον αγώνα της, προσπαθεί ίσως να ξορκίσει το κακό, να επουλώσει το βαθύ της τραύμα. Μπορεί άραγε μια τέτοια πληγή να κλείσει ποτέ; Από πού αντλεί κανείς δύναμη; «Η κλειτοριδεκτομή δεν είναι κάτι που αφήνεις πίσω σου και το ξεχνάς. Επηρεάζει ολόκληρη τη ζωή σου – αυτό ισχύει και για μένα φυσικά. Αυτό που μου δίνει δύναμη είναι ότι, κάθε φορά που μιλάω για τη δική μου εμπειρία συμβάλλω στο να γλιτώσουν από αυτή τη βαρβαρότητα πολλά νέα κορίτσια», θα μου πει.

Νιώθει άραγε θυμό η Γουόρις; Για ποιον; Για τη μητέρα της, που την κρατούσε η ίδια κάτω με το χέρι της όταν την ακρωτηρίαζαν; «Φαντάζεσαι τίποτε χειρότερο από το να ακούς τις κραυγές του ίδιου σου του παιδιού;» είχε πει σε παλιότερη συνέντευξή της. «Είναι σαν να σου μαχαιρώνουν τον μηρό ή να σου κόβουν το χέρι, μόνο που ο πόνος είναι ακόμα πιο τρομερός, γιατί πρόκειται για το πιο ευαίσθητο σημείο του σώματός σου». Η μητέρα της έχασε τη μεγαλύτερη κόρη της και αδελφή της Ντίρι από ακατάσχετη αιμορραγία μετά τον ακρωτηριασμό, ενώ μια ξαδέλφη της πέθανε από μόλυνση μετά την επέμβαση. Δεν πρόκειται για κάτι ασυνήθιστο. Ένα στα τέσσερα κορίτσια πεθαίνουν μετά τον ακρωτηριασμό. Η Γουόρις όμως είναι συνειδητοποιημένη: «Δε νιώθω θυμό για τη μητέρα μου. Έκανε ό,τι πίστευε πως είναι καλύτερο για εμένα. Νιώθω θυμό για μια κοινωνία που την έκανε να πιστεύει ότι έπρεπε να το κάνει αυτό στην κόρη της», θα μου πει.

«Ένας κόσμος για άντρες»

Κρεμασμένη στο άκρο του πολύπαθου Κέρατος της Αφρικής, η πατρίδα της Γουόρις, η Σομαλία, βιώνει την κατάρα των περισσότερων αφρικανικών χωρών: σύνορα χαραγμένα με μολύβι από τους αποικιοκράτες και καίρια γεωστρατηγική θέση την έχουν βυθίσει σε έναν φαύλο κύκλο πολέμων και υπανάπτυξης, δεισιδαιμονιών και προκαταλήψεων. Σαν να μην έφτανε η ήδη μεγάλη φτώχεια – το 43% του πληθυσμού ζει με λιγότερο από ένα δολάριο την ημέρα- οι ντόπιοι επρόκειτο να στερηθούν και τα ελάχιστα έσοδα από την αλιεία, καθώς τα πλοία της πολιτισμένης Δύσης αδειάζουν εδώ και χρόνια τα τοξικά τους απόβλητα στην «αυλή» της Σομαλίας, με αποτέλεσμα το θάνατο της θαλάσσιας ζωής στην περιοχή. Κάπως έτσι, οι Σομαλοί αποφάσισαν να αναβιώσουν το μύθο των προγόνων τους. Ανάρτησαν πειρατικές σημαίες στα κατάρτια και ο Τζακ Σπάρoου σταμάτησε να είναι απλώς κινηματογραφική φιγούρα βγαλμένη από εποχές που χάνονταν στα βάθη του χρόνου.

Μπορεί η πειρατεία να ξεκίνησε ως μορφή αντίστασης στην αδικία που υφίσταντο οι ντόπιοι πληθυσμοί, όμως η αδικία μέσα στην ίδια τη σομαλική κοινωνία που αφορά στη θέση των γυναικών, δεν μοιάζει να απασχολεί το ίδιο. Το «φυσικό» εκεί είναι ο ακρωτηριασμός. Θεωρεί η Σομαλή Σταχτοπούτα ότι η χώρα καταγωγής της είναι, ανάμεσα σε άλλες, ένας κόσμος πλασμένος από τους άντρες για τους άντρες;

«Δεν υπάρχει καμία κοινωνία στον κόσμο, στην οποία άντρες και γυναίκες να έχουν τις ίδιες ευκαιρίες και να αντιμετωπίζονται ισότιμα. Κάποιες χώρες έχουν έρθει πιο κοντά στην ισότητα των δύο φύλων από άλλες, αλλά καμία δεν το έχει επιτύχει ακόμα. Πράγματι, αυτός ο κόσμος είναι ένας αντρικός κόσμος, από πολλές απόψεις». Απαισιοδοξία; Όχι από τη γυναίκα που κατόρθωσε να αλλάξει εκ βάθρων τη ζωή της. «Είμαι σίγουρη ότι βρισκόμαστε στη διαδικασία να το αλλάξουμε αυτό. Το ίδρυμά μου εστιάζει σε προγράμματα για τη χειραφέτηση των γυναικών. Γιατί οι ανεξάρτητες και με αυτοπεποίθηση γυναίκες θα αποτελέσουν τη βάση για έναν κόσμο χωρίς καταπίεση και χωρίς κλειτοριδεκτομές».

Παρακολουθώντας την ιστορία της Ντίρι, σκέφτομαι κάτι που μου είχε πει μια Καναδή καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο, από τις πρωτεργάτισσες του φεμινιστικού κινήματος. «Όταν συναντιόμαστε σε διεθνή φεμινιστικά fora με γυναίκες από την Αφρική και άλλες χώρες που θεωρούνται υπανάπτυκτες, απλά διαπιστώνουμε ότι τα αιτήματα τα δικά μας, των δυτικών δηλαδή γυναικών, είναι “λεπτομέρειες” μπροστά σε αυτά για τα οποία πασχίζουν εκείνες: για βασικά ανθρώπινα δικαιώματα».

Εγκλήματα τιμής

Η κλειτοριδεκτομή είναι μία μόνο από τις φρικαλεότητες εναντίον τον γυναικών που διαπράττονται σε κάποιες χώρες για λόγους «ηθικής». Απιστία, προγαμιαίο σεξ, φλερτ, ανυπακοή στα «έθιμα» ή ακόμα και η μη εκτέλεση των καθήκοντων του νοικοκυριού στην ώρα τους θεωρούνται επαρκείς λόγοι. Στο Πακιστάν, για παράδειγμα, θάφτηκαν ζωντανές τρεις νέες γυναίκες, και δυο συγγενείς τους που προσπάθησαν να τις υπερασπιστούν, γιατί σχεδίαζαν να παντρευτούν κάποιον της αρεσκείας τους και όχι κάποιον που είχαν διαλέξει για εκείνες οι οικογένειές τους. Στη ίδια χώρα, ένα ζευγάρι κρεμάστηκε δημοσίως σε δέντρο και πετροβολήθηκε κατηγορούμενο για μοιχεία. Δύο κορίτσια, 18 και 22 χρόνων, σύρθηκαν στους δρόμους και τεμαχίστηκαν γιατί «ατίμασαν» την οικογένεια επειδή εθεάθησαν… συνοδεία αντρών.

Στην Ινδία, πάνω από 5.000 νύφες δολοφονούνται κάθε χρόνο επειδή η προίκα τους θεωρείται ανεπαρκής. Η Διεθνής Αμνηστία ανέφερε ακόμα και περιστατικό όπου ο άντρας σκότωσε τη γυναίκα του γιατί είδε στον ύπνο του ότι τον απατούσε. Στην Τουρκία, έκοψαν τον λαιμό μιας γυναίκας στην κεντρική πλατεία του χωριού γιατί κάποιος της αφιέρωσε μια ερωτική μπαλάντα στο ραδιόφωνο! Ακόμα και τα θύματα βιασμού θεωρούνται ένοχα. Στο Πακιστάν, θανατώθηκε μπροστά στα μέλη της φυλής μια 16 με νοητική υστέρηση γιατί είχε βιαστεί. Γνωστές είναι και οι επιθέσεις με βιτριόλι στις γυναίκες στο Αφγανιστάν, ως τιμωρία γιατί επέλεξαν να μορφωθούν, παρακολουθώντας το σχολείο. Ο θάνατος δια λιθοβολισμού αποτελεί κοινή πρακτική σε χώρες όπως το Αφγανιστάν και το Ιράν. Στο Ιράν λιθοβολήθηκε μια κοπέλα γιατί ερωτεύτηκε κάποιον και για χάρη του άλλαξε τη θρησκεία της. Και ο κατάλογος των φρικιαστικών εγκλημάτων «τιμής» ουκ έχει τέλος…

Ρωτώ την Ντίρι αν πιστεύει ότι και οι γυναίκες στη Δύση αντιμετωπίζουν προβλήματα σχετιζόμενα με το φύλο τους. «Φυσικά», απαντά αβίαστα. «Πενήντα χρόνια πριν ήταν αδύνατον να μιλήσει κανείς για σεξουαλικότητα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Σήμερα, το σεξ είναι παντού και όλοι συζητούν για τη σεξουαλικότητα, αλλά ακόμα είναι αδύνατον για πολλούς να μιλήσουν για προβλήματα που σχετίζονται με το φύλο και τη σεξουαλικότητά τους».

Στην Αφρική, δεν μετράμε τα χρόνια που περνούν…

Ακόμα και στα 46 χρόνια της, η Γουόρις Ντίρι εξακολουθεί να είναι εκθαμβωτική. Την ηλικία της την υπολόγισα από το Wikipedia. «Δεν γνωρίζω πόσων χρόνων είμαι. Ούτε η μητέρα μου», είχε πει σε παλαιότερη συνέντευξή της. «Στην Αφρική δεν μας απασχολούν τα χρόνια που περνούν, μόνο οι εποχές»…

Το κορίτσι από την Αφρική σήμερα μοιράζει το χρόνο του μεταξύ Αυστρίας και Πολωνίας. Νοσταλγεί ποτέ τη γενέτειρά της; «Έχω πολύ όμορφες αναμνήσεις από την παιδική μου ηλικία στη Σομαλία», θα μου πει. «Ειδικά από την έρημο. Η έρημος όπου μεγάλωσα πρέπει να είναι ένα από τα ομορφότερα και πιο γαλήνια μέρη στον κόσμο. Θυμάμαι τη μυρωδιά του εδάφους, τη ζέστη, τα σύννεφα, τον απέραντο ουρανό. Οι περισσότερες αναμνήσεις μου από εκεί είναι πολύ όμορφες».

• Για πληροφορίες σχετικά με το έργο της Γουόρις Ντίρι, επισκεφθείτε:
Desert Flower Foundation, www.desertflowerfoundation.org

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου